Shënime në Blog

Amos Oz: Israel was born from a dream, when it came true it resulted in disappointment

"Ne nuk lindëm nga historia, por nga një ëndërr. Dhe kur ëndrrat realizohen, janë një zhgënjim.” Rrëfimi i plotë i Amos Oz në vitin 2017, ndër intervistat e tij të fundit në shtëpinë e tij 50 vite pas Luftës së Gjashtë Ditëve, ku ai ishte luftëtar. Ç’mendonte shkrimtari izraelit për shtetin e tij, për palestinezët, për nostalgjinë dhe shtetformimin? “E pakthyeshme është vetëm vdekja, madje edhe atë duhet ta provoj, për të qenë më i qartë”, thoshte ai. E ripublikojmë katër vite më vonë.

Amos Oz: Israel was born from a dream, when it came true it resulted in

By June 1967 Amos Oz had just turned 28 years old. He lived in Hulda and served as a reserve soldier in Sinai. Israel was winning a war that later became known as the "Six Day War" against its Arab neighbors: Egypt, Jordan and Syria. For the three possible countries, the consequences of that loss were severe. Egypt, whose air force was destroyed in a matter of hours, lost the Sinai Peninsula and its president Abdel Gamal Nasser, a symbol of nationalism but who after the defeat never managed to regain prestige. Syria emerged from the crippled war as Jordan gave up the western part of the Jordan River and its cities from Hebron to Bethlehem as well as the eastern part of Jerusalem.

What about Israel? Israel, which in 1967 feared a second Shoah, that is, the annihilation of the population, was engulfed in a wave of enthusiasm and optimism. Young people, born in the diaspora, began to return to their homeland. 50 years ago a small socialist country, poor but gaining the sympathy of the European left, was on the verge of disintegration. Today, he has subjugated another people, the Palestinians, but he is still not capable of defining borders. Famous writer Amos Oz, talks about these 50 years.

What has changed in these 50 years?

Everything. In 1967 the state of Israel was a kind of experiment. Today is no more. But I have to say something else. States arise as a result of history or demographics. Israel was born of a dream, and everything that arises from a dream, when the dream is fulfilled, turns into disappointment. The only way to preserve the dream, not to pollute it, is not to realize it. This applies to all areas of life. Applies to writing a novel, to an exotic trip, to a sexual fantasy. The disappointment we are feeling today for Israel is not the fault of the state of Israel, but the fault of the dream.

So is it a nightmare?

It depends on for whom. For over three million Palestinians, Israel is a nightmare. But not just for them. The invasion corrupts. Corrupts both the invader and the invader. Take an educated boy with liberal or social-democratic leanings and watch him reign in an Arab village. Give the right to decide who will go to the hospital and who will not, who will open a store and who will not, who can find a job and who will not. This guy will be corrupted for life. I believe I am the first to have said it, a few weeks after the war.

Kthehemi në vitin 1967. Në Izrael jetonin 2.5 milionë hebrenj dhe vendi udhëhiqej nga e majta. Edhe pse simbol i fesë, shteti ishte laik. Kërkohej që të ndërtohej njeriu i ri, me identikitin e ushtarit dhe bujkut dhe jo njeriu që qan dhe lutet në Jeruzalem për Mesinë. Por më pas vendet e shenjta u kthyen simbol dhe Muri Perëndimor u bë qendra e ekzistencës. Çfarë ndodhi?

Është gabim të thuhet se ndodhi papritur. Feja imagjinare ishte gjithmonë prezent në diskutimet e të majtës sioniste. Që në vitet njëzetë, studiuesi Gershom Scholem i paralajmëronte socialistët për gjuhën mesianike që duhet të përdornin. Shkruante se po luanin me zjarrin. Fliste për “Kohën e Perëndisë” apo “Tempullin e tretë”. Ishin fjalë që bënin propagandë ndër popull. Problemi me fjalët është se ato janë autonome. Ja çfarë ndodhi. Fundamentalistët po zhvillohen kudo, mes të krishterëve, myslymanëve dhe mes nesh. Bëhet fjalë për një sëmundje të re që e kam zbuluar, dhe ndoshta do të marr Nobelin në mjekësi. Në hebraisht quhet “shakhzeret”.

Cila janë simptomat?

Një ditë takova një intelektual palestinez në Paris. Është 50 vjeç dhe jep mësim në universitet. Më tha se ishte nga Lifta, një fshat pranë Jeruzalemit. E pyeta se si ka mundësi që ishte nga Lifta kur ky fshat u shkatërrua më 1948? Më tha se gjyshi dhe babai i tij ishin prej andej. “Dua të kthehem në Lifta dhe nuk më intereson nëse presidenti është izraelit. As më intereson ngjyra e flamurit”, më tha.

Morali?

Nuk ka rikthim në Lifta, edhe sikur të gjithë izraelitët të linin tokën e Izraelit. Nëse rindërtohet ai fshat, do të jenë 25 mijë pasardhës të banorëve. Një qytet me semaforë, me supermarkete dhe pallate shumëkatëshe. Ai intelektuali do të ndërtojë në hapësirë diçka që ka humbur në kohë.

Ju mendoni se duhet hequr dorë nga nostalgjia?

Nostalgjia shërben për të shkruar romane ose për të bërë filma por jo për t’u përdorur si bankomat.

Pak javë pas Luftës së Gjashtë Ditëve, në një vend ku mbizotëronte euforia nacionaliste ndërsa sovraniteti nuk ishte ende i qartë, ju dhe disa intelektualë nga lufta publikuat një libër të titulluar "Siakh lokhamim" (Bashkëbisedime me luftëtarët). Janë dëshmi nga lufta që tregojnë për makabritetet dhe problemet etike me të cilat u përballët si ushtarë, nën frymën e së majtës.

Ishin muaj ku mori hov feje ushtarake, ku gjeneralët shiheshin si priftërinj të mëdhenj. Një popull që për dy mijë vjet u torturua, tashmë kishte shkopin në dorë dhe mundësinë që të merrte hak. Imagjinoni një orgji shoviniste? A mund të kuptohet se sa kënaqësi ndjehet kur je përsëri i fortë dhe mund të dhunosh të tjerët? Ne donim të tregonim se edhe një luftë e drejtë, pasi ajo e vitit 1967 ishte e drejtë, mund të ishte mizore.

Por libri u ndalua nga censura ushtarake?

Censuruesit kishin një argument të fortë. Konflikti nuk kishte mbaruar. Mund të kishte luftëra të tjera dhe djemtë tanë do të burgoseshin. Unë nuk mund të merrja përgjegjësi për një situatë hipotetike ku djemtë tanë do të vriteshin nga ushtarët egjiptianë pasi unë kisha shkruar se çfarë u bëmë ne të burgosurve egjiptianë.

Në 1967 të gjithë kishin frikën e një Shoah-u të dytë.

Unë nuk mendoja për Shoah, por vetëm se si mund të luftonim si luanë. Dija se nëse ushtria egjiptiane futej në territorin ku isha unë, nuk do të kishte mëshirë për asnjë prej nesh. E pamë në vitin 1948, gjatë luftës për pavarësi. Ky ishte kujtimi.

Për palestinezët viti 1948 nënkupton një shkatërrim të plotë. Janë 700 mijë refugjatë...

E vërtetë, në vitin 1948 kemi bërë një spastrim etnik. 70% e palestinezëve u detyruan të iknin nga territoret që kontrollonim ne. Por edhe ata kanë bërë një pastrim etnik, më të pakët në numër, por më radikal. Në Kisjordani dhe Jeruzalem nuk mbeti asnjë hebre.

Si e shihni të ardhmen? Në Kisjordani ndodhen afro 400 mijë persona...

Unë nuk dua të flas për situata të pakthyeshme. Më irriton. E përdor si e djathta ekstreme si e majta radikale për të thënë që izraelitët dhe palestinezët nuk mund të ndahen më kurrë ndaj duhet të jetojnë në një shtet të dyfishtë. Ama unë jam aq i vjetër sa për të ditur se nuk ka gjëra të pakthyeshme. Për më shumë, Izraeli lindi tre vite pas mbylljes së Auschwitz. Ishte një mrekulli. Kam parë Sharonin, njeriun e së djathtës, duke çmontuar vendbanimet në rripin e Gazës. Kam parë De Gaulle duke evakuuar 800 mijë francezë nga Algjeria dhe kam parë Churchillin duke çrrënjosur perandorinë britanike. E pakthyeshme është vetëm vdekja, madje edhe atë duhet ta provoj, për të qenë më i qartë.

Ju keni ikur nga Jeruzalemi, qyteti ku keni lindur. Është e vështirë të mos jesh fanatik për atë qytet?

E dashuroj Jeruzalemin, por kam nevojë të mbaj një distancë të caktuar. Është shumë konservator në termat ideologjikë dhe fetarë. Në Jeruzalem thuajse të gjithë kanë formulën e tyre për të arritur shpëtimin apo shpengimin: të krishterët, myslimanët, hebrenjtë, pacifistët, ateistët, racistët. Të gjithë.

Në shtetin hebre ku feja është shenjë identiteti, si mund të jetohet si laik, si ateist?

Problemi im nuk është feja, por fanatizmi fetar. Nuk është krishtërimi, por Inkuizicioni. Nuk është Islami, por xhihadizmi. Nuk është judaizmi, por hebrenjtë fondamentalistë. Nuk është Jezu Krishti, por kryqëzatat.

A e kanë kushtëzuar nacionalizmi dhe konflikti palestinez vizionin e Izraelit?

Natyrisht. Kur një konflikt mizor zgjat më shumë se 100 vjet ka plagë nga të dyja palët. Në Europë ka persona sentimentalë që besojnë se gjithçka mund të zgjidhet duke pirë një kafe, me idenë se bëhet fjalë për një keqkuptim. Pra të bëjmë një terapi grupi dhe miq si më parë! Jo. Ekzistojnë konflikte që janë më shumë se reale. Është sikur dy burra dashurojnë të njëjtën grua, apo dy gra dashurojnë të njëjtin burrë. Bëhet fjalë për një përballje që nuk zgjidhet duke pirë kafe. Konflikti mes izraelitëve dhe palestinezëve është real.

Nevojitet një divorc: Dy shtete?

Basically it's about that. The house is very small, we have to make two apartments. Israel and at the door next door, Palestine. Then we have to learn to say "good morning" across the stairs. Over time we can even make visits, drink a coffee at another's house. And we can even cook together: a common market, a federation or a confederation ... but first we have to share the house. After all everyone knows that the only solution is separation. To the Palestinians, the Israelis are like a mutilation, as if they were losing a body part.

/ Translated by Erjon Uka, published for the first time in Tiranapost.al in May 2017.